ԵՐԵՎԱՆ, 25 ՄԱՅԻՍԻ, ՆՈՅՅԱՆ ՏԱՊԱՆ: Ներկայումս Հայաստանում երկու կարգի ճգնաժամ է, որոնցից մեկը պայմանավորված է միջազգային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի ազդեցությամբ: Երկրորդ ճգնաժամը սկսվել է վաղուց եւ պայմանավորված է տնտեսական զարգացման անցումային փուլով եւ ներքին խնդիրներով: Եւ դեռ չեն եղել նախագծեր, որոնք Հայաստանին կտային միջազգային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամից օգտվելու հնարավորություն: Այս կարծիքը հայտնեց ՀՀ առաջին վարչապետ, ներկայումս Հանրային խորհրդի եւ Ազգային ժողովրդավարական կուսակցության նախագահ Վազգեն Մանուկյանը` մայիսի 25-ին անցկացված «Հայաստան.դիմակայելով գլոբալ աղետին» տնտեսագիտական համաժողովի «Հայաստան.տնտեսական քաղաքականության ապագա ուղղություններ» նիստի ժամանակ: Վաշինգթոնումմ գրանցված «Policy Forum Armenia» կազմակերպության կազմակերպած համաճողովի այդ նիստին ելույթ ունեցան ՀՀ նախկին վարչապետերից շատերը:
1991-92թթ.-ին ՀՀ վարչապետ, ներկայումս Սահմանադրական դատարանի նախագահ Գագիկ Հարությունյանի խոսքերով, Հայաստանի վրա միջազգային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի բացասական ազդեցությունները նվազեցնելու համար պետք է կատարվեն ոչ թե մասնակի բարեփոխումներ, այլ համակարգային վերափոխումներ` ակնկալելով որակական փոփոխություններ:
Նրա գնահատմամբ, նշված ազդեցությունները հաղթահարելի չեն լինի, եթե օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանությունները հավասարակշռված ձեւով չդիմակայեն ճգնաժամի առաջացրած մարտահրավերներին: Մասնավորապես, առանց իրավունքի պաշտպանության Հայաստանը չի կարող որեւէ արդյունքի հասնել տնտեսությունում: Ըստ Սահմանադրական դատարանի նախագահի, պետք է ձեռնարկել այնպիսի քայլեր, որոնք առավելագույն չափով կնպաստեն հանրապետությունում կառուցվածքային բարեփոխումները մրցակցային միջավայրի ստեղծման, սահմանադրական ժողովրդավարություն եւ օրինականություն հաստատելու հարցերում որոշակի հանգրվանի հասցնելուն:
1993-96թթ.-ին ՀՀ վարչապետ, «Ազատություն» կուսակցության ղեկավար, տնտեսագետ Հրանտ Բագրատյանը նշեց, որ, ըստ կանխատեսումների, եթե տնտեսական աճի դանդաղումը 2008թ.-ի համեմատ 2009թ.-ին համաշխարհային տնտեսությունում կկազմի 3,4%, ապա Ռուսաստանում` 12,6%, Ուկրաինայում` 14,1%, իսկ Հայաստանում` 16,8%: Դա այն դեպքում, երբ այդ երկրները չէին մասնակցում երկրորդային արժեթղթերի շուկային, որի փլուզումը դարձավ միջազգային ֆինանսական ճգնաժամի պատճառ: Բայցեւայնպես, ճգնաժամն այդ երկրներում սրեց առկա ներքին խնդիրները, որոնց գործոնային ազդեցույունն ավելի հզոր է, քան միջազգային ճգնաժամի ազդեցությունը: Հ.Բագրատյանի գնահատմամբ, Հայաստանը, որտեղ սոցիալական քաղաքականությունը հասցեական չէ, իսկ կենսաթոշակները եւ աշխատավարձերը ցածր են, չի դիմանա ճգնաժամի ազդեցությանը:
Նրա խոսքերով, Հայաստանի ՀՆԱ-ի նախորդ մի քանի տարիների բարձր ցուցանիշները պայմանավորված էին այն բանով, որ դրանց հաշվարկի ժամանակ կիրառվում էր հնացած, ժամանակակից իրողություններն ուղղորդումներով հաշվի չառնող մեթոդաբանություն:
Հ.Բագրատյանի տվյալներով, երբ շատ երկրներում արձանագրվում է գնանկում, Հայաստանում արձանագրվում է նախաճգնաժամային ցուցանիշը քառապատիկ գերազանցող 9,7% գնաճ:
Հայաստանի, Ռուսաստանի եւ Ուկրաինայի վրա միջազգային ճգնաժամի ազդեցությունը եւ ներքին ճգնաժամերը բնորոշելով, տնտեսագետը նշեց, որ այդ երկրներն ունեն ինչպես քաղաքական, այնպես էլ տնտեսական կառուցվածքային ճգնաժամեր, այդ թվում` նաեւ ֆիսկալ ճգնաժամ, մենաշնորհացման եւ կոռուպցիայի մակարդակի բարձրացում, փոքր ձեռնարկատիրության զարգացման եւ դատական համակարգերի ճգնաժամեր:
Նա Հայաստանի տնտեսական զարգացման դանդաղմանը հակադրեց այս տարվա առաջին եռամսյակում Ադրբեջանի եւ Վրաստանի ՀՆԱ-ների աճը, այն դեպքում, երբ առաջինի տնտեսական աճը պետք է որ դանդաղեր միջազգային շուկայում նավթի գների, իսկ երկրորդում` տարանցիկ փոխադրումների ծավալի նվազման պատճառով:
Հ.Բագրատյանի խոսքերով, Հայաստանում չպետք է ուրախային ՀՆԱ-ի աճի նախորդ մի քանի տարիներին հրապարակվող երկնիշ ցուցանիշներով, քանի որ, իրականում, երկիրն իր տնտեսական ցուցանշների աճով, ետ էր մնում, մասնավորապես, Ադրբեջանից. եթե 1996թ.-ին Հայաստանի ՀՆԱ-ն կազմել է 3 մլրդ դոլար, իսկ Ադբեջանինը` 5 մլրդ դոլար, ապա 2008թ.-ին` համապատասխանաբար, 17 մլրդ դոլար եւ 85 մլրդ դոլար: Բացի այդ, եթե միջին ամսական աշխատավարձը 1996թ.-ին Հայաստանում 32 դոլար էր, իսկ Ադրբեջանում` 25 դոլար, ապա 2008թ.-ին եղել է, համապատասխանաբար, 250 դոլար եւ 400 դոլար:
Ըստ տնտեսագետի, 2008թ.-ին Հայաստանի ՀՆԱ-ի 51%-ն արտադրել են 4 տասնյակ խոշոր գործարարների պատկանող ձեռնարկությունները, փոքր եւ միջին ձեռնարկությունները` 26%-ը, օտարերկրյա կապիտալով ձեռնարկությունները` 18%-ը, եւ պետական ձեռնարկությունները` 4%-ը, այն դեպքում, երբ խոշոր ձեռնարկությունները մուտքագրել են հարկերի 31%-ը, փոքր եւ միջին ձեռնարկությունները` 37%-ը, օտարերկրյա կապիտալով ձեռնարկությունները` 27%-ը, եւ պետական ձեռնարկությունները` 9%-ը:
Հայաստանի տնտեսական ճգնաժամի յուրհատկությունը Հ.Բագրատյանը նախ եւ առաջ բնորոշեց ներմուծման մենաշնորհով: Նա նշեց, որ օրերս ՀՀ Ազգային Ժողովում ներկայացված «Հարկերի մասին» օրենքի փոփոխությունները, որոնցով նախատեսվում է խոշոր ձեռնարկությոններում հարկային գործակալի ներկայությունը, նման ինստիտուտ չի նախատեսում ներմուծողների պարագայում: Մյուս յուրահատկությունը բնորոշվում է Հայաստանից կապիտալի արտահանումով, որի ծավալը 2008թ.-ին կազմել է 1 մլրդ դոլար: Բացի այդ Հայաստանի տնտեսությունը կախում ունի արտաքին ոչ պաշտոնական տրանսֆերտներից, որոնց ծավալը 2008թ.-ին կազմել է 3 մլրդ դոլար, իսկ այս տարի նկատվում է դրանց ծավալի նվազում: Տնտեսագետը բացասական գնահատեց այն հանգամանքը, որ 2004-06թթ.-ին ազգային արժույթը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ 2 անգամ արժեւորվեց (ամենաբարձր ցուցանիշն աշխարհում), այն դեպքում, երբ այդ ժամանակահատվածում այլ երկրների ազգային արժույթները ԱՄՆ-ի դոլարի նկատմամբ միջին հաշվով 20%-ով արժեւզրկվել են: Այնինչ, Հ.Բագրատյանի կարծիքով, Հայաստան դոլարային ներհոսքից կուտակված միջոցները պետք է ստերիլացվեին եւ ծախսվեին խոշոր ներդրումային ծրագրերի իրականացման համար: Որպես ճգնաժամի խորացման հայտանիշ ներկայացվեց այն հանգամանքը, որ եթե 2008թ.-ին Հայաստանից արտահանման ծավալը չորս անգամ փոքր էր երկիր ներմուծման ծավալից, ապա 2009թ.-ի անցած ժամանակհատվածում` 6 անգամ:
Ճգնաժամից ելքերի թվում նա առանձնացրեց Հայաստանում արտարժութային ավանդների եւ վակերի տրամադրման արգելումը` արտարժույթի «լողացող փոխարժեքի» սահմանման հետ մեկտեղ: Բացի այդ, բանկերը պետք է չունենան տնտեսության իրական հատվածում ներդրումներ կատարելու իրավունք: Ճգնաժամից դուրս գալու ուղիներ համարվեցին նաեւ ներմուծման ապամենաշորհացումը, հարկային ճիշտ քաղաքականությամբ միջոցների վերաուղղորդումը շինարարությունից տնտեսության արտադրող ճյուղեր, պրոգրեսիվ եկամտահարկի ներդրումը, դրամի արժեզրկումը, վերավարկավորման արգելումը, կապիտալի շուկայի զարգացումը:
1992-93թթ.-ին ՀՀ վարչապետ, ՀՀ Ազգային Ժողովի նախկին նախագահ, Քրիտոնեա-դեմոկրատական միության նախագահ Խոսրով Հարությունյանի խոսքերով, Հայաստանում տնտեսական ճգնաժամի պատճառներից մեկն այն է, որ կառավարությունը, մասնավորապես, փոքր եւ միջին գործարաների հետ գործընկերային հարաբերությունների մեջ չէ, ինչի մասին վկայում են գործարարության այդ հատվածից հարկային ծառայության գործունեության մասին ստացվող բացասական արձագանքները: Այնինչ, ըստ նրա, պետությունը պետք է այնպիսի զգույշ միջամտությամբ կարգավորի շուկան, որ «հանկարծ չվնասի ոսկի ձու ածող հավին»:
1999-2000թթ.-ին ՀՀ վարչապետ, «Հանրապետություն» կուսակցության նախագահ Արամ Սարգսյանի գնահատմամբ, Հայաստանում տնտեսական ճգնաժամի պատճառներից մեկն այն է, որ չինովնիկությունը, որն ապրում է գործարաների գրպանները մտնելով, ավելի շատ օգուտներ ունի, քան աշխատատեղ ստեղծող, սակայն օրենքներ խախտող եւ մենաշնորհի ձգտող գործարարները: «Այս խնդիրները չլուծելու պարագայում Հայաստանը տնտեսական ճգնաժամից դուրս չի գա: Նշված իրավիճակից ելքը միայն քաղաքական միջոցներն են»,- նշեց Ա.Սարգսյանը:
Նշենք, որ Հ.Բագրատյանը միակն էր, ով իր ելույթն ուղեկցեց «թվայնացված» վերլուծական նյութի ներկայացմամբ: Նշենք, նաեւ, որ համաժողովին հրավիրված էր նաեւ ՀՀ ներկայիս վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը, ով չմասնակցեց միջոցառմանը:
Սամվել Սարգսյան
      |
ԱՐԱՐԱՏ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆ
