Տիրան Չրաքյան (Ինտրա)․ Արեւմտահայ սիմվոլիզմի և միստիցիզմի խորհրդավոր ձայնը

Արեւմտահայ գրականության բազմերանգ ու հարուստ համապատկերում կան անուններ, որոնք առանձնանում են իրենց բացառիկ խորությամբ, խորհրդավորությամբ և ընդգծված անհատականությամբ։ Այդպիսի եզակի դեմքերից է Տիրան Չրաքյանը, ով ընթերցողին հայտնի է Ինտրա գրական կեղծանվամբ (1875–1921)։ Լինելով և՛ տաղանդավոր բանաստեղծ, և՛ շնորհալի նկարիչ՝ Ինտրան հայ գրականության մեջ ստեղծեց մի նոր, սիմվոլիստական ու պանթեիստական տարածություն, որտեղ բառը վերածվում է գույնի, իսկ գույնը՝ հոգևոր ապրումի։

Անցնելով կյանքի ողբերգական ուղի՝ նա թողել է ժառանգություն, որի պահպանումը, թվայնացումն ու վերարժևորումը մնում են մեր օրերի մշակութային առաջնահերթություններից մեկը։

Կրթություն և կայացում

Տիրան Չրաքյանը ծնվել է 1875 թվականին՝ Կոստանդնուպոլսում, հայ մտավորականության համար ամենաբուռն և վերածննդի շրջանում։ Նրա կրթական հիմքը դրվել է Գում-Գափուի Դպրեվանքում, այնուհետև՝ հանրահայտ Պերպերյան վարժարանում։ Հենց այստեղ է նա աշակերտել մեծանուն մանկավարժ և մտավորական Ռեթեոս Պերպերյանին, ում ազդեցությունը զգալի էր ապագա գրողի աշխարհայացքի ձևավորման գործում։

Սակայն Չրաքյանի տաղանդը միայն բառերի աշխարհով չէր սահմանափակվում։ Նա ցուցաբերում է նկարչական բացառիկ ընդունակություններ և ընդունվում Կոստանդնուպոլսի Գեղարվեստի վարժարան, որը հաջողությամբ ավարտում է։ Որպես նկարիչ նա ակտիվորեն մասնակցում է ցուցահանդեսների, իսկ որպես գրող՝ սկսում է տպագրվել մամուլում։ Նկարչի վրձինն ու գրողի գրիչը նրա կյանքում դառնում են մեկ ամբողջություն՝ լրացնելով միմյանց։

«Ներաշխարհ». Հոգևորի և գեղագիտության միաձուլումը

Ինտրայի ստեղծագործական պսակը և հայ սիմվոլիզմի գլուխգործոցը 1906 թվականին լույս տեսած «Ներաշխարհ» ժողովածուն է։ Իր ժամանակի համար այն նորարարական քայլ էր։ Այս գրքում հեղինակը հրաժարվում է արտաքին աշխարհի պարզունակ նկարագրություններից և սուզվում է մարդկային հոգու ամենախոր, մութ ու լուսավոր շերտերը։

«Ներաշխարհը» բաղկացած է ինչպես չափածո, այնպես էլ արձակ բանաստեղծություններից, որտեղ սահմանները հաճախ մշուշոտվում են։ Ինտրայի պոեզիան պանթեիստական է. նրա համար բնությունը անշունչ դեկորացիա չէ, այլ շնչող, զգացող և աստվածային ներկայությամբ լեցուն մի օրգանիզմ։ Իր ստեղծագործություններում նա հաճախ նույնանում է բնության հետ՝ զգալով իրեն որպես ծառ, ալիք, քամի կամ աստղերից իջնող լռության ձայն։

Նրա լեզուն աներևակայելի նուրբ է, հարուստ արևմտահայերենի բոլոր հնչերանգներով։ Կարդալով Ինտրային՝ ընթերցողը տեսնում է պատկերներ. լուսնի արծաթե շղարշը, մայրամուտի ծիրանի թևերը, գիշերվա խավարում դողացող տերևները։ Սա նկարչի պոեզիա է, որտեղ ամեն մի բառ ունի իր գույնն ու ստվերը։

Միստիցիզմը և լռության փիլիսոփայությունը

Ինտրայի արվեստի հիմնասյուներից մեկը լռությունն է։ Նրա համոզմամբ՝ մարդկային խոսքերը հաճախ անզոր են և սահմանափակ՝ արտահայտելու համար տիեզերքի անսահմանությունն ու հոգու տվայտանքները։ «Մի՛ խոսի, հոգիս, լռիր, թող խոսի միայն լռությունը»,- ասում է նա։

Նրա միստիցիզմը ծնվում է կյանքի անցողիկության, մենության և հավերժականի որոնման ցավից։ Ինտրայի քնարական հերոսը հաճախ ներկայանում է որպես աննպատակ թափառող մի հոգի, ուրվական, որը երկրային կյանքում հանգրվան չի գտնում և հայացքն ուղղում է դեպի աստղերն ու անանց հավերժությունը։

Մեծ Եղեռնը և ողբերգական վախճանը

Նուրբ հոգեբանության տեր արվեստագետի կյանքը, ինչպես և արևմտահայ մտավորականության ողջ սերնդինը, կիսվեց և կործանվեց 1915 թվականի Մեծ Եղեռնով։ Ինտրան ոչ միայն ականատես եղավ իր ժողովրդի դեմ իրագործված ցեղասպանությանը, այլև իր կյանքը վտանգի ենթարկելով՝ փորձեց օգնել աղետից մազապուրծ եղած հայրենակիցներին։ Նա շրջում էր բնակավայրերով, որոնում հայ որբերի և կազմակերպում նրանց փրկությունը։

Սակայն տեսած անմարդկային դաժանությունները, արյունն ու անվերջանալի կորուստները անդառնալի հարված հասցրին նրա առանց այն էլ խոցելի հոգեկան աշխարհին։ Նրա մոտ սկսվեցին հոգեկան լուրջ խանգարումներ։ Կյանքի վերջին տարիները Ինտրան անցկացրեց Կոստանդնուպոլսի «Յեդիքուլե» (Եդիկուլե) հայոց հիվանդանոցում, որտեղ էլ կնքեց իր մահկանացուն 1921 թվականին՝ լքված, ցավի և խելագարության մշուշի մեջ։

Ժառանգության արժեքը

Տիրան Չրաքյանի՝ Ինտրայի թողած գրական ժառանգությունը ծավալով մեծ չէ, սակայն այն հայ դասական գրականության անգին գանձերից է։ Նա առաջիններից էր, ով հայկական պոեզիա բերեց եվրոպական սիմվոլիզմի շունչը՝ այն խարսխելով հայկական հոգեմտածողության և արևմտահայերենի անզուգական գեղեցկության վրա։

Այսօր, երբ դասական տեքստերի պահպանումն ու նոր սերնդին փոխանցելը դարձել է առաջնային խնդիր, Ինտրայի ստեղծագործությունների թվայնացումը, հանրայնացումը և խորքային վերլուծությունը հնարավորություն են տալիս վերագտնել մեր հոգևոր մշակույթի ամենանուրբ ու խորհրդավոր էջերը։ Կարդալ Ինտրա՝ նշանակում է հեռանալ առօրյա աղմուկից և ունկնդրել այն հավերժական լռության ձայնը, որն ապրում է յուրաքանչյուրիս ներաշխարհում։