Պետութիւնը հաշուում է խաղադրոյքները. իսկ ո՞վ է ստուգում հաշուողին
12-09-2026 14:48 Քաղաքականութիւն
1in.am Սեպտեմբերի 11-ին Հայաստանի կառավարութիւնը նոր կարգ սահմանեց խաղային բիզնեսի համար։ Շահումով եւ առցանց խաղերու ու բուքմեյքերային գործունէութեան կազմակերպիչները Պետական եկամուտներու կոմիտէին պէտք է ամսական հաշուետվութիւններ ներկայացնեն միասնական ձեւաչափով։ Նպատակը շարունակական, ռիսկերու վրայ հիմնուած վերահսկողութիւնն է, թափանցիկութիւնը ու համադրելի տվյալներու բազայի ստեղծումը։
Քայլը ճիշտ է։ Բայց այն աւելի քիչ հեղափոխական է, քան կը թուի։ Խաղային ընկերութիւնները արդէն ներկայացնում էին ֆինանսական հոսքերու մասին ամսական հաշուետվութիւններ եւ տարեկան ֆինանսական հաշուետվութիւնները անցկացնում անկախ աուդիտով։ Նոր կարգը հիմնականում կը փորձէ այդ տեղեկութիւնը դարձնել միասնական եւ համադրելի։
Սակայն Հայաստանի խնդիրը վաղուց արդէն միայն հաշուետվութիւններու ձեւը չէ։ Խաղային բիզնեսի ծաւալը ինքն է դարձած տնտեսական քաղաքականութեան խնդիր։
2025 թվականին միայն ինտերնետ շահումով խաղերու մէջ Հայաստանում կատարվել է շուրջ 7.5 տրիլիոն դրամի խաղադրոյք, խաղատներում՝ եւս շուրջ 185 միլիարդ դրամի։ Համեմատութեան համար՝ 2017-ին առցանց խաղադրոյքներու ծաւալը մոտ 0.2 տրիլիոն դրամ էր։ Ութ տարում այն աճած է աւելի քան 35 անգամ։
Այս թվերը, սակայն, պէտք է ճիշտ մեկնաբանել։ 7.5 տրիլիոն դրամը ոլորտի ստեղծած տնտեսական արդիւնքը չէ․ նոյն գումարը կարող է բազմիցս շրջանառուել՝ խաղադրոյքէն վերածուելով շահումի, ապա կրկին դառնալ խաղադրոյք, բայց հենց այդ պատճառով թիվը աւելի հետաքրքիր հարց է առաջացնում՝ այդ ահռելի ֆինանսական շարժէն ի՞նչ իրական տնտեսական արժէք կը մնայ Հայաստանում։
Այո՛, կը մնան հարկեր, աշխատատեղեր, բարձր վարձատրվող տեխնոլոգիական մասնագետներ, ծրագրային մշակումներ եւ արտահանուող ծառայութիւններ։ Դա անտեսելը նոյնքան սխալ պիտի ըլլար, որքան խաղային շրջանառութիւնը տնտեսական աճ համարելը։ SoftConstruct-ը, որ կը կապուի VBET խաղային էկոհամակարգի հետ, 2025 թվականին վճարած է շուրջ 23.8 միլիարդ դրամ հարկ եւ եղած է Հայաստանի տասներորդ խոշոր հարկատուն։ 2026-ի առաջին եռամսեակում այն արդէն հինգերորդն էր՝ շուրջ 8 միլիարդ դրամ հարկով։
Սա լուրջ հարկատու է, բայց խոշոր հարկատու ըլլալը դեռ նոյնը չէ, ինչ տնտեսութեան համար համարժեք ավելցուկ ստեղծելը։
Պղնձի հանքէն կը մնայ արտահանուող հումք, գործարանից՝ արտադրանք, տեխնոլոգիական ընկերութենէն՝ գիտելիք եւ մտաւոր սեփականութիւն, էներգետիկ ներդրումէն՝ ենթակառուցուածք։ Իսկ խաղային բիզնեսի տնտեսական հաշուեկշիռը գնահատելիս պետութիւնը պէտք է հաշուի ոչ միայն այն, թէ որքան հարկ ստացած է, այլեւ՝ որքան տնային տնտեսութիւններու եկամուտ կը տեղափոխուի խաղային համակարգ, որքան պարտք կը առաջանայ, որքան սպառում կամ խնայողութիւն կը դուրս մղուի եւ ինչ սոցիալական ծախս կը մնայ պետութեան։
Հենց այստեղ է նոր կարգաւորման առաջին սահմանը։
Հաշվետվութիւնը վերահսկողութիւն չէ։ Այն վերահսկողութեան հումքն է։
Եթե պետութիւնը ամիսը մէկ ստանում է այն տեղեկութիւնը, որ կը ներկայացնէ հենց վերահսկուող ընկերութիւնը, ապա կը տեսնէ ընկերութեան ներկայացրած պատկերը։ Իրական վերահսկողութիւնը սկսած է այնտեղ, ուր այդ պատկերը հնարաւոր է համադրել բանկային հոսքերու, խաղացողներու հաշիւներու, առանձին խաղադրոյքներու, հարկային տվյալներու, վճարային համակարգերու եւ կազմակերպիչի սկզբնական թվային տվյալներու հետ։
Այս տարբերութիւնը աւելի կարեւոր է այնպիսի խոշոր եւ միջազգային գործունէութիւն ծաւալող խաղային բիզնեսի պարագային, ինչպիսին «Վիվառո»-ն է, որու ֆինանսական, տեխնոլոգիական եւ կորպորատիվ կապերը չեն սահմանափակուած Հայաստանի շուկայով։
Ամսական հաշուետվութիւնը երեկվա տնտեսութեան գործիք է մէկ բիզնեսի համար, որ կը գործի վայրկեաններու արագութեամբ։ Մեկ ամսում կարող են կատարվել միլիոնաւոր գործողութիւններ՝ մուտքեր, ելքեր, բոնուսներ, չեղարկումներ, փոխանցումներ։ Ամսուան վերջի հանրագումարը կարող է թվաբանորեն ճիշտ ըլլալ եւ ոչինչ չպատմել առանձին կասկածելի շղթայի մասին։
Հայաստանը արդէն նախատեսած է աւելի ուժեղ գործիք։ «Խաղային գործունէութեան կարգաւորման մասին» օրենքով ստեղծուող մշտադիտարկման համակարգը պէտք է կազմակերպիչներու համակարգերում իրական ժամանակում հասանելիութիւն ունենայ խաղային արտադրանքներու, խաղանիշերու, շահումներու եւ խաղային իրադարձութիւններու մասին տվյալներուն։ 2026-ի օգոստոսին կառավարութիւնը նշանակեց նաեւ կարգաւորման օպերատոր։
Մի պարագային պետութիւնը հարցնում է՝ «ասա՝ այս ամիս ինչ ես արած»։ Միւս պարագային պետութիւնը կարող է ինքնուրոյն տեսնել՝ ինչ կը կատարվի։
Բայց նոյնիսկ դա ամբողջ պատասխան չէ։
Ժամանակակից խաղային խոշոր խումբը մէկ դրամարկղով ընկերութիւն չէ։ Այն կարող է ունենալ տարբեր երկրներում գրանցուած տեխնոլոգիական ընկերութիւններ, ծրագրային մատակարարներ, ապրանքանիշեր, վճարային միջնորդներ եւ փոխկապակցուած կառոյցներ։ Եթե հայկական կարգաւորիչը տեսնում է միայն Հայաստանում լիցենզավորված կազմակերպչին, բայց ամբողջովին չի տեսնում փոխկապակցուած ընկերութիւններու հետ գործարքները, ծառայութիւններու դիմաց վճարումները եւ անդրսահմանային ֆինանսական հոսքերը, կարող է մանրամասն տեսնել ծառը՝ այդպէս ալ չտեսնելով անտառը։
Ուստի անհրաժեշտ է երկրորդ պաշտպանական գիծ՝ իրական շահառուներու ու փոխկապակցուած անձանց գործարքներու բացայայտում, արտասահմանեան հոսքերու առանձին դասակարգում, խոշոր եւ անսովոր գործարքներու հիմնավորում, միջոցներու ծագման ստուգում եւ ՊԵԿ-ի, ֆինանսական հետախուզութեան ու բանկային վերահսկողութեան միջեւ տվյալներու համակարգուած փոխանակում։
Եւ այստեղ կայ նաեւ քաղաքական խնդիրը։
Երբ խաղային բիզնեսը պարզապես բիզնես է, պետութեան հարաբերութիւնը անոր հետ հարկային եւ կարգաւորիչ է։ Երբ նոյն տնտեսական շրջանակը կը յայտնուի քաղաքական իշխանութեան հետ տեսանելի մերձեցման դաշտում, վերահսկողութեան չափանիշը պէտք է ոչ թէ մեղմանայ, այլ բարձրանայ։ Պետութիւնը պէտք է կարողանայ ցոյց տալ, որ իշխանութեան մօտ կանգնած ընկերութեան հաշուետվութիւնը ստուգուի նոյն խստութեամբ, ինչ իշխանութեան հետ որեւէ հարաբերութիւն չունեցող ընկերութեան։
Ժողովրդավարական պետութեան ամենավտանգաւոր սողանցքը երբեմն օրենքի մէջ չէ՝ այն օրենքը կիրառողի հայեցողութեան մէջ է։
Հայաստանում խաղային տնտեսութիւնը արդէն այնպիսի չափերի է հասած, որ հարցը միայն խաղամոլութեան դէմ պայքարը չէ։ Հարցն այն է, թէ ինչպիսի տնտեսութիւն ենք կառուցում։ Եթե մէկ ոլորտում խաղադրոյքներու ծաւալը հաշուուի տրիլիոններով, իսկ այդ ոլորտի ընկերութիւնները բարձրանան երկրի խոշորագոյն հարկատուներու առաջին տասնեակ, պետութիւնը պէտք է չափի ոչ միայն անոնց վճարած հարկերը, այլեւ անոնց զուտ տնտեսական ու սոցիալական արդիւնքը։
Որովհետեւ տնտեսութեան մեծութիւնը միայն փողի շարժման արագութիւնը չէ։ Կարեւոր է նաեւ՝ ինչ կը մնայ այդ շարժումէն ետք։
Ամսական հաշուետվութիւնները ցոյց պիտի տան թվերը։ Իրական ժամանակի մշտադիտարկումը՝ գործարքները։ Բայց լավ կարգաւորիչը պէտք է կարողանայ պատասխանել աւելի մեծ հարցի՝ տրիլիոններու հասնող այս շրջանառութենէն ինչ կը շահի Հայաստանը՝ հարկերէ բացի, եւ ինչ գին կը վճարի դրա դիմաց։
Այդ հարցի պատասխանը որեւէ հաշուետվութեան մէկ տողում չի տեղաւորուի։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
