1in.am Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ խաղաղութեան գործընթացը չի կանգնեցրել հայկական պատմամշակութային ժառանգութեան վերագրման ադրբեջանական քաղաքականութիւնը։ Այդ քաղաքականութիւնը այժմ աւելի կազմակերպուած տեսք է ստանում՝ ձեռագրերի, արձանագրութիւնների, խաչքարերի, եկեղեցիների եւ տեղանունների շուրջ։
Այսօր «Արեւմտեան Ադրբեջանի համայնքը» յայտարարած է հատուկ աշխատանքային խմբի ստեղծման մասին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքում իր կողմից «ալբանական քրիստոնեական ժառանգութիւն» համարվող հուշարձանները ուսումնասիրելու համար։ Հայտարարութեան մէջ արդէն օգտագործուած է սեփական աշխարհագրական բառապաշարը․ Սյունիքը ներկայացուած է որպէս «պատմական Զանգեզուր», Վայոց ձորը՝ «Դարալագյազ», իսկ Սեւանի ավազանը՝ «Գյոյչա»։
Խումբը պատրաստուած է ուսումնասիրել եկեղեցիներ, մատուռներ, խաչքարեր եւ վանքեր, հավաքել տարբեր երկիրների արխիվներում պահուած փաստաթղթերը եւ ստեղծել միասնական գիտական շտեմարան։ Կազմակերպութիւնը նաեւ յայտարարում է արդէն հավաքուած հարյուրաւոր փաստաթղթերի մասին։
Հոս հատկապես կարեւոր է յայտարարութեան վերջին հատվածը։ Հետազոտական ծրագիրը կապուած է Հայաստանից հեռացած ադրբեջանցիների «անվտանգ եւ արժանապատիվ վերադարձի» պատմամշակութային հիմքերի փաստագրման հետ։ «Արեւմտեան Ադրբեջանի համայնքի» պաշտօնական «Վերադարձի հայեցակարգը» վաղուց ներառում է Հայաստանի տարածքում ադրբեջանական համարվող մշակութային ժառանգութեան հաշուարկ, միջազգային ներգրավուածութիւն եւ վերադարձի համար իրաւական ու քաղաքական մեխանիզմների ձեւավորում։ Նոր աշխատանքային խումբը ժառանգութեան թեման աւելի սերտ է կապում արդէն գոյութիւն ունեցող օրակարգի հետ։
Սա արդէն նաեւ մեթոդի փոփոխութիւն է։ Քաղաքական պնդումները փորձ է կատարուած տեղափոխել գիտական հարթութիւն՝ արխիվային նյութերի, սկզբնաղբիւրների, արձանագրութիւնների, ճարտարապետութեան եւ տվյալների շտեմարանների միջոցով։ Կազմակերպութիւնը ինքն ալ փաստացի ընդունում է, որ միջազգային գիտական միջավայրում այս պնդումները պէտք է հիմնաւորուին ստուգելի աղբիւրներով եւ մասնագիտական քննութեամբ։
Հոս Հայաստանի արձագանքի որակը է վճռական։ Բաքուն լաւ հասկացած է, որ պատմական եւ մշակութային թեմաները հեշտութեամբ հուզական արձագանք են առաջացնում հայաստանեան հասարակութեան մէջ։ Բայց միջազգային հարթակում որոշիչը փաստագրված ու ստուգելի ապացոյցն է, ոչ թէ հուզական արձագանքը։ Շատ աւելի ազդեցիկ են արխիվային նյութը, թվայնացված ձեռագիրը, արձանագրութեան ճշգրիտ վաւերագրումը, միջազգային գիտական հրապարակումը եւ հեղինակաւոր մասնագետների մասնակցութեամբ կազմակերպուած գիտաժողով։ Մատենադարանի օրինակը հենց այս իմաստով կարեւոր էր։ Եւրամիութեան հատուկ ներկայացուցչին ներկայացուեց հայկական ձեռագրական ժառանգութիւնը, դրա պահպանման ու վերականգնման դպրոցը, ինչպես նաեւ գիտականորեն ճշգրիտ կրկնօրինակների պատրաստման աշխատանքը։ Սա քննարկումը տեղափոխում է ստուգելի աղբիւրների, նյութական վկայութիւնների եւ մասնագիտական քննութեան հարթութիւն։
Հայկական արձագանքը պէտք է կառուցուի այս նոյն տրամաբանութեամբ՝ միջազգային գիտաժողովներ, շրջիկ ցուցահանդեսներ, բազմալեզու կատալոգներ, արձանագրութիւնների բաց թվային շտեմարաններ, արեւմտեան համալսարանների հետ համատեղ հետազոտութիւններ, ձեռագրերի եւ հուշարձանների բարձրորակ թվայնացում։ Այս աշխատանքը պետական քարոզչութեան լեզուի կարիք չունի։ աւելի համոզիչ կարող են գործել Մատենադարանը, համալսարանները, գիտական կենտրոնները, Հայ առաքելական եկեղեցին, թանգարանները եւ Սփիւռքի ակադեմիական ու մշակութային հաստատութիւնները։ Այդպիսի հարթակներում հայկական ժառանգութիւնը ներկայանում է իր բնական ուժով՝ փաստաթղթով, սկզբնաղբիւրով, մասնագիտական հեղինակութեամբ եւ միջազգային գիտական մասնակցութեամբ։
Նոր իրավիճակի ամենակարեւոր առանձնահատկութիւնը հենց սա է։ Ռազմական սահմանագծից դուրս ձեւաւորւում է յիշողութեան, մշակութային պատկանելութեան եւ պատմական իրաւունքի շուրջ երկարատեւ քաղաքական ու գաղափարական պայքար։ Բաքվի նոր աշխատանքային խումբը այդ գործընթացի ինստիտուցիոնալացման հերթական դրսեւորումն է։
Այս դաշտում ամենաուժեղ փաստարկները պահպանւում են արխիվներում, հուշարձանների արձանագրութիւններում, ձեռագրերի յիշատակարաններում եւ միջազգային գիտական հարթակներում։ Գանձասարի վերջին դրվագը եւս մէկ անգամ ցոյց տուեց Մատենադարանի նման հաստատութիւնների արժէքը։ Քաղաքական պատումները կարող են փոխուել, վերաձեւակերպուել ու տարածուել, բայց պատմական ժառանգութեան մասին վստահելի պատկերն ի վերջո կառուցւում է փաստաթղթերի, սկզբնաղբիւրների եւ մասնագիտական գիտական աշխատանքի վրայ։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
