1in.am Times Higher Education-ի 2027 թուականի վարկանիշում Երեւանի պետական եւ Հայաստանի եվրոպական համալսարանները հայտնուած են 2001+ խմբում։ Այս վարկանիշը ցույց կու տայ ոչ միայն համալսարանների վիճակը, այլ Հայաստանի տեղը գիտելիքի եւ նորարարութեան համաշխարհային համակարգում։ Բուհերի դիրքը ցույց կու տայ երկրի գիտական ներուժը, տեխնոլոգիական կարողութիւնը եւ տնտեսութեան զարգացման մակարդակը։ Այս ցուցանիշը կրթութեան վիճակագրութենէն աւելի մեծ նշանակութիւն ունի։ Այն ցույց կու տայ Հայաստանի գիտական ներուժի իրական ծաւալը եւ այն, թէ այդ ներուժն ինչպէս կը անդրադառնայ տեխնոլոգիական զարգացման, տնտեսութեան որակի ու պետութեան երկարաժամկետ ուժի վրայ։
Ժամանակակից համալսարանը երկրի զարգացման հիմնական կենտրոններէն է։ Հոս գիտելիքը վերածուի հետազօտութեան, հետազօտութիւնը՝ տեխնոլոգիոյ, իսկ տեխնոլոգիան՝ նոր արտադրութեան ու բիզնեսի։ Ուժեղ համալսարանները իրենց շուրջ ստեղծում են գիտական, ինժեներական եւ ձեռնարկատիրական միջավայր, որը ժամանակի ընթացքին փոխում է նաեւ երկրի տնտեսութեան կառուցուածքը։
Տարածաշրջանային համեմատութիւնը Հայաստանի խնդիրը աւելի տեսանելի է դարձնում։ Հարեւան երկրներէն մի քանիսը ոչ միայն աւելի լայն ներկայութիւն ունեն վարկանիշում, այլեւ աւելի բարձր դիրքեր։ Հայաստանի երկու համալսարաններն ալ 2001+ խմբում են, եւ այդ փաստը արդէն կը խօսի գիտութեան ու բարձրագոյն կրթութեան համակարգային խնդիրներու մասին։
Այս վարկանիշը ցույց կու տայ համալսարանի գիտական կշիռը, հետազօտութիւններու ազդեցութիւնը եւ գիտելիքը երկրի զարգացման մէջ օգտագործելու կարողութիւնը։ Այդ իմաստով բուհի արդիւնքը նաեւ պետութեան գիտական ու տեխնոլոգիական ներուժի մասին է խօսում։ Այդ պատճառով համալսարանի բարձր վարկանիշը նաեւ երկրի գիտական, տեխնոլոգիական եւ տնտեսական ներուժի արտայայտութիւնն է։
Հայաստանի համար կրթութիւնը շատ աւելի լայն նշանակութիւն ունի։ Ժամանակակից պետութեան ուժը կախուած է նաեւ գիտութիւն ստեղծելու, տեխնոլոգիա զարգացնելու եւ բարդ արտադրութիւն կազմակերպելու կարողութենէն։ Համալսարանները, լաբորատորիաները եւ ինժեներական կենտրոնները դարձած են տնտեսութեան, անվտանգութեան ու ինքնուրոյնութեան կարեւոր հենարաններ։ Գիտելիքը այսօր պետութեան ուժի, կարողութեան, դիմակայութեան հիմնական աղբիւրներէն է։
Ուժեղ համալսարանները վաղուց դարձած են պետութիւններու զարգացման եւ մրցունակութեան հիմնական հենարաններէն մէկը։ ԱՄՆ-ի տեխնոլոգիական գերազանցութեան հիմքում կանգնած են MIT-ը, Stanford-ը, Harvard-ը եւ Berkeley-ն։ Չինաստանի վերելքը անհնար է հասկանալ առանց Tsinghua-ի եւ Peking University-ի, Հարաւային Կորեայի տնտեսական թռիչքը՝ առանց համալսարաններու ու տեխնոլոգիական ընկերութիւններու երկար համագործակցութեան, իսկ Իսրայելի գիտական եւ պաշտպանական կարողութիւնը՝ առանց Technion-ի, Hebrew University-ի եւ Weizmann Institute-ի։ Ուժեղ համալսարանները ոչ միայն կրթում են, այլեւ ձեւավորում են պետութեան տնտեսական եւ տեխնոլոգիական ներուժը։
Այս երկրների փորձը նոյն օրինաչափութիւնը հաստատում է։ Գիտելիքը տնտեսական ուժ է ստեղծում, իսկ ուժեղ տնտեսութիւնը նոր գիտելիք է ֆինանսաւորում։
Հայաստանի հիմնական խնդիրը ցածր վարկանիշը չէ, այլ այն համակարգը, որն այդ տեղը ձեւավորում է։ Համալսարանները դեռ լիարժեք չեն դարձած գիտութեան, տեխնոլոգիայի եւ տնտեսութեան հանդիպման վայր։ Հետազօտութիւնը հաճախ կը մնայ ակադեմիական շէնքում, բիզնեսի հետ կապը թույլ է, միջազգային գիտական ներգրավուածութիւնը՝ սահմանափակ։ Այդ պատճառով հայաստանեան բուհերը քիչ են մասնակցում նոր արտադրութիւններու, տեխնոլոգիաներու եւ տնտեսական ոլորտներու ձեւաւորմանը։
Այստեղ արդէն խօսքը երկրի զարգացման որակի եւ ապագայ հնարաւորութիւններու մասին է։ Գիտական ու տեխնոլոգիական ամուր հիմք չունեցող պետութիւնը աւելի կախուած է ներմուծուող տեխնոլոգիաներէն, արտաքին կապիտալէն եւ պատրաստի լուծումներից։ Այդ կախուածութիւնը ժամանակի ընթացքին սահմանափակում է նաեւ զարգացման տեմպը, տնտեսական ընտրութեան ազատութիւնը ու պետական ինքնուրոյնութիւնը։
Թույլ գիտական ու տեխնոլոգիական հիմքը մեծացնում է երկրի կախուածութիւնը արտաքին շուկաներէն, կապիտալէն, սարքաւորումներից եւ պատրաստի տեխնոլոգիաներէն։ Միաժամանակ թուլանում են գիտական դպրոցները, աճում է մասնագէտներու արտահոսքը։ Այս ամենը ժամանակի ընթացքին նվազեցնում է երկրի տնտեսական ճկունութիւնը ու քաղաքական ինքնուրոյնութիւնը։
Համալսարանի ուժը կապուած է նաեւ պետութեան ինքնուրոյնութեան հետ։ Հայաստանի աշխարհագրութիւնը, փոքր շուկան եւ սահմանափակ ռեսուրսները երկար ժամանակ պիտի մնան նոյնը։ Այդ պայմաններում երկրի ամենակարեւոր առավելութիւններից մէկը մարդն է՝ իր գիտելիքը, կրթութիւնը եւ նոր արժէք ստեղծելու կարողութիւնը։ Սակայն մարդկային կապիտալը չի ձեւաւորուիր միայն յայտարարութիւններով․ այն պահանջում է ուժեղ համալսարաններ, զարգացած գիտութիւն եւ երկարաժամկետ հետեւողական աշխատանք։
Այդ ճանապարհը պահանջում է երկարաժամկետ համակարգային փոփոխութիւններ՝ միջազգային մակարդակի համալսարաններ, գիտնականներու համար մրցունակ պայմաններ, կայուն հետազօտական ֆինանսավորում, օտարերկրյա մասնագէտներու ներգրավում, սփիւռքի ակադեմիական ներուժի կապ Հայաստանի հետ, անգլալեզու ծրագրեր եւ գիտութեան ու բիզնեսի իրական համագործակցութիւն։
Մեր անմիջական հարեւաններու փորձը ցույց կու տայ, որ գիտակրթական համակարգի փոփոխութիւնները ձեւաւորուում են տարիներու հետեւողական աշխատանքի արդիւնքում։
Ադրբեջանը տարիներ շարունակ ներդրումներ կատարած է համալսարանների միջազգայնացման, օտարերկրյա գործընկերութիւններու եւ հետազօտական կարողութիւններու զարգացման մէջ։ Վրաստանը բարձրագոյն կրթութիւնը աստիճանաբար մօտեցուցած է եվրոպական ակադեմիական չափանիշներուն։ Արդիւնքները դեռ ամբողջական չեն, սակայն փոփոխութիւնները տեսանելի են։ THE-ի տվյալներով՝ Ադրբեջանի եւ Վրաստանի առաջատար համալսարանները գտնուած են հայկական բուհերէն աւելի բարձր խմբերում, իսկ վարկանիշում ներկայացուած բուհերի թիւը նաեւ զգալիօրէն աւելի մեծ է։
Հայաստանի համար 2001+ խմբում հայտնուիլը նախազգուշացում է։
Հայաստանը կը փորձէ խորացնել կապերը Եվրոպական միութեան եւ Միացեալ Նահանգներու հետ, ներգրավել տեխնոլոգիաներ, կապիտալ եւ նոր արդյունաբերութիւն։ Սակայն արտաքին հնարաւորութիւնները երկարաժամկետ արդիւնք կը տան միայն այն պարագայում, երբ երկրի ներսում կայ անոնք օգտագործելու կարողութիւն։ Համագործակցութիւնը կրնայ բերել ներդրումներ, շուկաներ եւ նոր տեխնոլոգիաներ, բայց անոնք ազգային ուժի կը վերածուին միայն այն ժամանակ, երբ կան գիտնականներ, ինժեներներ, տնտեսագետներ եւ կառավարման կարող համակարգեր։
Հակառակ դէպքում երկիրը կը դառնայ պատրաստի լուծումներ ընդունող, ոչ թէ նոր արժէք ստեղծող։
Այսօր պետութիւններու ուժը չափուում է ոչ միայն տարածքով կամ բնական ռեսուրսներով, այլ գիտական կենտրոններով, լաբորատորիաներով, արտոնագրերով, ինժեներներով եւ համալսարաններով։
Հայաստանի 2001+ արդիւնքը միայն կրթութեան ոլորտի խնդիր չէ՝ այն երկրի երկարաժամկետ զարգացման, մրցունակութեան եւ անվտանգութեան հարց է։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
