Եկեղեցին պետությունից անկախ է, բայց ոչ Սահմանադրությունից
11-09-2026 17:29 Քաղաքականություն
1in.am Նորվեգական Forum 18-ը Հայաստանի իշխանություններին քննադատել է Հայ առաքելական եկեղեցու ղեկավարության փոփոխության գործընթացին միջամտելու համար։ Հարցադրումն օրինական է։ Հայաստանի Սահմանադրությունը երաշխավորում է կրոնական կազմակերպությունների ինքնավարությունը, իսկ ժողովրդավարական պետությունը պարտավոր է հարգել այդ սահմանը։
Բայց այստեղ սովորաբար մոռացվում է հարցի մյուս կեսը։ Պետությունը պարտավոր է հարգել եկեղեցու ինքնավարությունը։ Իսկ եկեղեցին պարտավո՞ր է հարգել պետության Սահմանադրությունը։
Աշխարհիկ պետության իմաստը կրոնը պետությունից պաշտպանելը չէ միայն։ Այն նաև պետությունն է պաշտպանում կրոնական իշխանությունից։ Եկեղեցին ազատ է տնօրինելու իր ծիսական կյանքը, աստվածաբանությունը, հոգևոր ծառայությունը և ներքին կառավարումը, բայց ինքնավարությունը արտատարածքային կարգավիճակ չէ։ Եկեղեցու պատերի տակ չեն ավարտվում Հայաստանի Հանրապետության օրենքները։
Հենց այստեղ Forum 18-ի դիտարկումը դառնում է թերի։ Այն մանրամասն ուսումնասիրում է պետության հնարավոր միջամտությունը եկեղեցու գործերին, բայց գրեթե չի հարցնում՝ ի՞նչ է տեղի ունենում, երբ եկեղեցին ինքն է մտնում քաղաքականության տարածք։
Հայ առաքելական եկեղեցու բարձրագույն ղեկավարությունը Հայաստանի քաղաքական կյանքից հեռու դիտորդ չի եղել։ Երկու տասնամյակից ավելի եկեղեցական բարձրաստիճան շրջանակները տարբեր ձևերով ներգրավվել են քաղաքական գործընթացներում, իսկ վերջին տարիներին այդ սահմանն առավել տեսանելիորեն է խախտվել։ Հոգևորականներ մասնակցել են իշխանափոխության քաղաքական շարժման, իսկ եկեղեցական հեղինակությունն ու խորհրդանիշները դարձել են քաղաքական պայքարի ռեսուրս։
Սա ինքնին չի արդարացնում պետության միջամտությունը կաթողիկոսի ընտրությանը։ Սահմանադրությունը չի կարելի խախտել նույնիսկ այն պաշտպանելու պատրվակով, բայց նույնքան վտանգավոր է կրոնական ազատությունը վերածել քաղաքական անձեռնմխելիության։
Եվրոպայի պատմությունը հենց այս սահմանը գտնելու երկար պայքարի պատմություն է։ Պետության և եկեղեցու տարանջատումը ծնվեց ոչ թե եկեղեցին հասարակությունից արտաքսելու, այլ երկու իշխանությունների սահմանները որոշելու համար։ Ֆրանսիական laïcité-ն, ամերիկյան separation of church and state-ը և եվրոպական կրոնական ազատության համակարգերը տարբեր են, բայց ընդհանուր սկզբունք ունեն. պետությունը չպետք է ընտրի հոգևոր առաջնորդին, իսկ հոգևոր իշխանությունը չի կարող իր սրբազան հեղինակությունը վերածել աշխարհիկ իշխանության նկատմամբ արտոնության։
Հայաստանի խնդիրը դրանից էլ բարդ է։ Հայ առաքելական եկեղեցին սովորական կրոնական կազմակերպություն չէ։ Դարեր շարունակ, երբ պետականություն չկար, այն եղել է ազգային ինքնության, կրթության, մշակույթի և երբեմն քաղաքական ներկայացուցչության հաստատություն։ Բայց հենց այստեղ է պատմության պարադոքսը. այն, ինչ անհրաժեշտ էր պետականություն չունեցող ժողովրդին, չի կարող անփոփոխ մնալ պետականություն ունեցող հանրապետությունում։
Այսօր ազգային շահի վերջնական սահմանողը Հայաստանի Հանրապետությունն է՝ Սահմանադրությամբ և ժողովրդավարական մանդատով, ոչ որևէ կուսակցություն, անհատ կամ հոգևոր հաստատություն։
Այդ պատճառով հատկապես կարևոր են հենց եկեղեցու ներսից հնչող բարեփոխման պահանջները։ Եթե Ազգային եկեղեցական ժողովը տասնամյակներով բնականոն չի գումարվում, եթե որոշումների ընդունումը բավարար ներկայացուցչականություն չունի, եթե աշխարհական հավատացյալների մասնակցությունը սահմանափակ է, ապա խնդիրը միայն Գարեգին Բ-ի անձը չէ։ Խնդիրը ինստիտուտն է։
Եվ եկեղեցուն այսօր անհրաժեշտ է ոչ թե պետական կառավարում, այլ ավելի շատ ինքնակառավարում՝ իրական, ներկայացուցչական և հաշվետու։
Ժողովրդավարությունը եկեղեցի մտնելը չի նշանակում, որ կառավարությունը պետք է ընտրի կաթողիկոսին։ Ճիշտ հակառակը։ Դա նշանակում է այնպիսի կանոններ, որոնց պայմաններում ոչ կառավարությունը, ոչ որևէ առանձին հոգևորական և կամ փակ շրջանակ չեն կարող յուրացնել մի հաստատություն, որը պատկանում է միլիոնավոր հավատացյալների։
Այստեղ կա նաև ազգային անվտանգության խնդիր։ Թույլ, փակ և ներքին լեգիտիմության պակաս ունեցող հաստատությունները միշտ ավելի խոցելի են արտաքին ազդեցության համար։ Դա վերաբերում է բանակին, կուսակցություններին, լրատվամիջոցներին և նույնքան՝ եկեղեցուն։ Հայաստանի նման աշխարհաքաղաքական միջավայրում որևէ մեծ ազգային կառույց չի կարող իրեն թույլ տալ լինել ոչ թափանցիկ, ոչ ներկայացուցչական և արտաքին ազդեցության նկատմամբ խոցելի։
Բայց ազգային անվտանգությունը նույնպես կախարդական բառ չէ, որով պետությունը կարող է բացել ցանկացած դուռ։ Եթե կան արտաքին միջամտության, ապօրինի ֆինանսավորման կամ հակասահմանադրական գործունեության փաստեր, դրանք պետք է ապացուցվեն օրենքով սահմանված կարգով։ Ազգային անվտանգության ծառայությունը հետաքննում է հանցագործությունը, դատարանը որոշում է պատասխանատվությունը։ Կառավարությունը չի ընտրում կաթողիկոս։
Հենց այստեղ պետք է անցնի կարմիր գիծը։
Պետությունը պարտավոր է ապահովել, որ Հայաստանի տարածքում որևէ հաստատություն չդառնա օրենքից դուրս կղզի, բայց նույն պետությունը պարտավոր է այնքան ուժեղ լինել, որ եկեղեցու նկատմամբ իր իրավական պարտականությունը չշփոթի այն կառավարելու գայթակղության հետ։
Forum 18-ի անհանգստությունը, հետևաբար, արժե լսել, բայց արժե նաև հարցնել այն, ինչ այդ զեկույցը գրեթե չի հարցնում. կրոնական ազատությունը որտե՞ղ է ավարտվում, երբ կրոնական իշխանությունը մտնում է քաղաքական իշխանության համար պայքարի մեջ։
Հայաստանին պետք չէ պետությանը ենթարկված եկեղեցի։ Բայց նրան պետք չէ նաև պետության կողքին գործող երկրորդ քաղաքական իշխանություն։ Նրան պետք է ուժեղ հանրապետություն և ուժեղ, ինքնավար, ներկայացուցչական ու բարեփոխված եկեղեցի։ Որովհետև քսանմեկերորդ դարում Հայ առաքելական եկեղեցու ուժը չափվելու է ոչ թե նրանով, թե որքան քաղաքական իշխանություն ունի, այլ նրանով, թե որքան վստահություն ունի սեփական հավատացյալների շրջանում։
Պետությունը չպետք է կառավարի եկեղեցին, բայց եկեղեցին նույնպես չի կարող կանգնել պետությունից վեր։ Նրանց երկուսի վերևում պետք է լինի միայն Սահմանադրությունը։
ՀԱՅԵՐԵՆ
