1in.am Խորհրդային տարիներին Հայաստանը տարածաշրջանի կարևոր գիտատեխնիկական կենտրոններից էր՝ ուժեղ էլեկտրոնային և ինժեներական դպրոցով։ Այսօր այդ ժառանգությունը վերադառնում է նոր ձևով՝ արհեստական բանականության, բարձրակարգ հաշվարկների և տվյալների ենթակառուցվածքի միջոցով։
Bloomberg-ի նոր հրապարակումը այս զարգացումը տեղափոխում է արդեն աշխարհաքաղաքական հարթություն։ Հայաստանը ներկայացվում է որպես ամերիկյան արհեստական բանականության ենթակառուցվածքի ձևավորվող տարածաշրջանային հանգույց, իսկ Nvidia-ի առաջատար չիպերի հասանելիությունը կապվում է Վաշինգտոնի աջակցությամբ ընթացող հայ-ադրբեջանական խաղաղության գործընթացի տնտեսական բաղադրիչի հետ։
Սա արդեն առանձին տեխնոլոգիական ներդրման պատմությունից շատ ավելին է։ Խոսքը Հայաստանի տնտեսական կառուցվածքի, միջազգային դիրքի և ռազմավարական արժեքի փոփոխության մասին է։
Firebird-ը օգոստոսին սկսել է աշխատանքը Հրազդանում։ Ընկերության ծրագրով մինչև 2027 թվականի վերջը հայկական հարթակի հզորությունը պետք է հասնի 300 մեգավատի, իսկ տեղակայված Nvidia Blackwell և Rubin պրոցեսորների թիվը գերազանցի 70 հազարը։ Հաշվողական կարողության մոտ հինգերորդ մասը նախատեսված է Հայաստանի գիտական, պետական և ստարտափ միջավայրի համար։ Մնացած հզորությունները պետք է սպասարկեն միջազգային հաճախորդների, որոնց թվում արդեն նշվում է ամերիկյան Perplexity-ն։ Nvidia-ն և Firebird-ը նախագիծը ներկայացնում են որպես տարածաշրջանի խոշորագույն AI հաշվարկային կենտրոններից մեկը։
Այս թվերը պետք է կարդալ ավելի լայն համատեքստում։ Հաշվողական հզորությունը դառնում է նույնպիսի ռազմավարական ռեսուրս, ինչպիսին նախորդ ժամանակաշրջաններում եղել են էներգետիկան, արդյունաբերությունը և տրանսպորտային ենթակառուցվածքը։ Երկիրը, որը կենտրոնացնում է բարձրակարգ չիպեր, էներգիա, տվյալների կենտրոններ և ինժեներական կարողություն, ձեռք է բերում տնտեսական նոր դեր և արտաքին քաղաքական լրացուցիչ կշիռ։ Հրազդանի նախագիծը հենց այս պատճառով կարևոր է Հայաստանի համար․ այն կարող է երկիրը տեխնոլոգիա սպառող շուկայից տեղափոխել բարձրարժեք հաշվարկային ենթակառուցվածք առաջարկող պետությունների շարքը։
Տասնիններորդ դարում աշխարհաքաղաքական ազդեցության կարևոր միջոցը երկաթուղին էր։ Քսաներորդ դարում դրա կողքին հայտնվեցին նավթամուղերը, էլեկտրական ցանցերը և ծովային հաղորդակցության ուղիները։ Քսանմեկերորդ դարի ռազմավարական ենթակառուցվածքներից մեկը հաշվարկային հզորությունն է։ Արհեստական բանականության առաջատար համակարգերը պահանջում են հսկայական էլեկտրաէներգիա, տվյալների կենտրոններ, բարձրակարգ կիսահաղորդիչներ և անվտանգ մատակարարման շղթաներ։ Այդ ենթակառուցվածքի աշխարհագրությունը աստիճանաբար դառնում է քաղաքական ազդեցության աշխարհագրություն։
Հենց այստեղ Bloomberg-ի հրապարակման ամենակարևոր հատվածն է։
Լրագրողի աղբյուրների համաձայն, Թրամփի վարչակազմը հայ-ադրբեջանական բանակցությունների ընթացքում Հայաստանին խոստացել է առաջ մղել Nvidia-ի առաջատար չիպերի արտահանման թույլտվությունները։ Սպիտակ տունը Bloomberg-ի հարցմանը չի պատասխանել, իսկ ԱՄՆ առևտրի նախարարությունը չի մեկնաբանել արտահանման թույլտվությունների մանրամասները, սակայն հրապարակումը նշում է, որ Firebird-ը առաջին ամերիկյան արտոնագրերը ստացել էր դեռ 2025 թվականի օգոստոսյան Վաշինգտոնի գագաթնաժողովից առաջ։ Նույն օրը ստորագրվել էր Հայաստան-ԱՄՆ արհեստական բանականության և կիսահաղորդիչների ոլորտում գործընկերության հուշագիրը։
Հայաստանի արտգործնախարարությունն այդ հուշագրի նպատակների թվում հրապարակայնորեն նշել էր նաև ամերիկյան արտահանման վերահսկողության համակարգում Հայաստանի կարգավիճակի բարելավման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը։ 2026 թվականին Հայաստան-ԱՄՆ ռազմավարական գործընկերության փաստաթղթում արդեն ամրագրվեցին անվտանգ չիպերի մատակարարման շղթաների, AI ռեսուրսների շեղումը կանխելու և արտահանման վերահսկողության շուրջ համագործակցության դրույթներ։
Սա Հայաստանի նկատմամբ ամերիկյան տեխնոլոգիական վերաբերմունքի նկատելի փոփոխություն է։
Մի քանի տարի առաջ Վաշինգտոնում Հայաստանը դիտարկվում էր նաև որպես զգայուն տեխնոլոգիաների հնարավոր վերաարտահանման ռիսկային ուղղություն։ Մտահոգությունը վերաբերում էր արևմտյան էլեկտրոնիկայի՝ Հայաստանի միջոցով Ռուսաստան հասնելու հնարավորությանը։ Bloomberg-ը հիշեցնում է, որ 2023 թվականից Երևանը խստացրել է զգայուն ապրանքների արտահանման և վերաարտահանման վերահսկողությունը։ 2024 թվականին Երևանի պետական համալսարանի նախագիծը երկար գործընթացից հետո ստացել է 64 Nvidia H100 արագացուցիչների արտահանման թույլտվություն։ Այդ փորձը կարևոր նախադեպ դարձավ։ Հայաստանը ցույց տվեց, որ կարող է աշխատել ամերիկյան արտահանման վերահսկողության կանոններով, կառուցել բարձրակարգ հաշվարկային ենթակառուցվածք և ապահովել զգայուն տեխնոլոգիաների վերահսկելի օգտագործում։
Այս ճանապարհը ցույց է տալիս տեխնոլոգիական ինքնիշխանության նոր տրամաբանությունը։ Բարձրակարգ չիպի հասանելիությունը այսօր կախված է նաև երկրի քաղաքական վստահելիությունից, արտահանման վերահսկողությունից, գործընկերային հարաբերություններից և մատակարարման շղթայի անվտանգությունից։ Հաշվողական հզորությունը դարձել է միջազգային քաղաքականության արժույթներից մեկը։
Հայաստանի աշխարհագրական դիրքն այս համատեքստում ևս նոր արժեք է ստանում։
TRIPP-ը Հայաստանը կապում է Կասպից ավազանի, Կենտրոնական Ասիայի, Թուրքիայի և եվրոպական շուկաների հետ։ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի ներկայացուցչի ձևակերպմամբ նախագծի նպատակներից են Հայաստանի և Ադրբեջանի բարեկեցության ու անվտանգության ամրապնդումը, ամերիկյան առևտրային հնարավորությունների ընդլայնումը և Կենտրոնական Ասիայից ու Կասպից տարածաշրջանից Եվրոպա նոր տարանցիկ կապերի ստեղծումը։
Այդ աշխարհագրությանը հիմա ավելանում է թվային շերտը։
Հայաստանը կարող է դառնալ տարանցիկ տարածք բեռների համար և միաժամանակ հաշվարկային հարթակ տվյալների, AI մոդելների ու բարձրարժեք տեխնոլոգիական ծառայությունների համար։ Էներգիան, ճանապարհը, կապի ցանցը և տվյալների կենտրոնը այս դեպքում դառնում են նույն տնտեսական համակարգի մասեր։
Firebird-ի նշանակությունն այստեղ հենց մասշտաբն է։ Առաջին փուլն արդեն գործում է։ Հայաստանի կառավարության տվյալներով սկզբնական ներդրումը շուրջ 500 միլիոն դոլար է, առաջին փուլը նախատեսում է ավելի քան 6000 Nvidia Blackwell պրոցեսոր և մոտ 18 մեգավատ հզորություն։ Ընկերության երկարաժամկետ ծրագիրը Հայաստանում նախատեսում է 300 մեգավատ և ավելի քան 70 հազար առաջատար պրոցեսոր։
Նման ենթակառուցվածքը կարող է փոխել երկրի տնտեսական կառուցվածքը միայն համապատասխան միջավայրի առկայության դեպքում։ Անհրաժեշտ են մեծ և վստահելի էներգետիկ հզորություններ, արագ կապ, ինժեներական կրթություն, պաշտպանված տվյալներ, կանխատեսելի իրավական համակարգ և ամերիկյան արտահանման վերահսկողության նկատմամբ երկարաժամկետ վստահություն։ AI կենտրոն դառնալու համար շենքն ու պրոցեսորը բավարար չեն՝ պետք է կառուցել ամբողջ էկոհամակարգը։
Հենց այստեղ խաղաղության տնտեսական արժեքը դառնում է առավել տեսանելի։
Պատերազմող սահմանները կապիտալի համար ռիսկ են, իսկ հաղորդակցությունները, կայուն էներգետիկ ռեսուրսները և կանխատեսելի տարածաշրջանը բարձրարժեք տեխնոլոգիական ներդրումների նախապայման են։ Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչը Bloomberg-ին օգոստոսի 8-ի AI և կիսահաղորդիչների համաձայնագրերը բնութագրել է որպես խաղաղության կարևոր տնտեսական արդյունքներ։ Firebird-ի ղեկավարությունն էլ խաղաղությունն ու տարածաշրջանային կայունությունը կապում է ներդրումների, նորարարության և միջազգային գործընկերությունների աճի հետ։
Այսպիսով Վաշինգտոնի գործընթացը ձեռք է բերում ավելի լայն տնտեսական բովանդակություն։ Տրանսպորտային և էներգետիկ նախագծերի կողքին ձևավորվում է նաև տեխնոլոգիական շերտ՝ առաջատար չիպերի հասանելիությամբ, տվյալների կենտրոններով և բարձրակարգ հաշվարկային հզորություններով։
Հայաստանի համար սա կարող է դառնալ աշխարհաքաղաքական վերադիրքավորման ամենակարևոր ուղղություններից մեկը։ Փոքր պետության ուժը շուկայի ծավալը չէ՝ այն ձևավորվում է վստահելիությամբ, գիտելիքով, տեխնոլոգիական կարողությամբ և այնպիսի ենթակառուցվածքի կենտրոնացմամբ, որը պահանջարկ ունի գլոբալ մակարդակում։
Նախորդ դարում Հայաստանի արդյունաբերական կշիռը ձևավորվում էր գործարաններով ու ինժեներական ներուժով։ 21-րդ դարում այդ կշռի նոր չափանիշը կարող է դառնալ հաշվարկային հզորությունը։
ՀԱՅԵՐԵՆ
