1in.am Խորհրդային տարիներին Հայաստանը տարածաշրջանի կարևոր գիտատեխնիկական կենտրոններից էր՝ ուժեղ էլեկտրոնային եւ ինժեներական դպրոցով։ Այսօր այդ ժառանգութիւնը վերադառնում է նոր ձևով՝ արհեստական բանականութեան, բարձրակարգ հաշուարկների եւ տվյալների ենթակառուցուածքի միջոցով։
Bloomberg-ի նոր հրապարակումը այս զարգացումը տեղափոխում է արդեն աշխարհաքաղաքական հարթութիւն։ Հայաստանը ներկայացվում է որպիսին ամերիկեան արհեստական բանականութեան ենթակառուցուածքի ձևավորվող տարածաշրջանային հանգոյց, իսկ Nvidia-ի առաջատար չիպերի հասանելիութիւնը կապվում է Վաշինգտոնի աջակցութեամբ ընթացող հայ-ադրբեջանական խաղաղութեան գործընթացի տնտեսական բաղադրիչի հետ։
Սա արդեն առանձին տեխնոլոգիական ներդրման պատմութիւնից շատ ավելին է։ Խոսքը Հայաստանի տնտեսական կառուցուածքի, միջազգային դիրքի եւ ռազմավարական արժէքի փոփոխութեան մասին է։
Firebird-ը օգոստոսին սկսած է աշխատանքը Հրազդանում։ Ընկերութեան ծրագրով մինչեւ 2027 թվականի վերջը հայկական հարթակի հզորութիւնը պէտք է հասնի 300 մեգավատի, իսկ տեղակայուած Nvidia Blackwell եւ Rubin պրոցեսորների թիվը գերազանցի 70 հազարը։ Հաշուարկային կարողութեան մոտ հինգերորդ մասը նախատեսուած է Հայաստանի գիտական, պետական եւ ստարտափ միջավայրի համար։ Մնացած հզորութիւնները պէտք է սպասարկեն միջազգային հաճախորդների, որոնց մէջ արդեն նշվում է ամերիկեան Perplexity-ն։ Nvidia-ն եւ Firebird-ը նախագիծը ներկայացնում են որպիսին տարածաշրջանի խոշորագոյն AI հաշուարկային կենտրոններից մէկը։
Այս թվերը պէտք է կարդալ աւելի լայն համատեքստում։ Հաշուարկային հզորութիւնը դառնում է նոյնպիսի ռազմավարական ռեսուրս, ինչպիսին նախորդ ժամանակաշրջաններում եղած են էներգետիկան, արդյունաբերութիւնը եւ տրանսպորտային ենթակառուցուածքը։ Երկիրը, որը կենտրոնացնում է բարձրակարգ չիպեր, էներգիա, տվյալների կենտրոններ եւ ինժեներական կարողութիւն, ձեռք է բերում տնտեսական նոր դեր եւ արտաքին քաղաքական լրացուցիչ կշիռ։ Հրազդանի նախագիծը հենց այս պատճառով կարեւոր է Հայաստանի համար․ այն կարող է երկիրը տեխնոլոգիա սպառող շուկայից տեղափոխել բարձրարժեք հաշուարկային ենթակառուցուածք առաջարկող պետութիւնների շարքը։
Տասնիններորդ դարում աշխարհաքաղաքական ազդեցութեան կարեւոր միջոցը երկաթուղին էր։ Քսաներորդ դարում դրա կողքին յայտնուեցին նավթամուղերը, էլեկտրական ցանցերը եւ ծովային հաղորդակցութեան ուղիները։ Քսանմեկերորդ դարի ռազմավարական ենթակառուցուածքներից մէկը հաշուարկային հզորութիւնն է։ Արհեստական բանականութեան առաջատար համակարգերը պահանջում են հսկայական էլեկտրաէներգիա, տվյալների կենտրոններ, բարձրակարգ կիսահաղորդիչներ եւ անվտանգ մատակարարման շղթաներ։ Այդ ենթակառուցուածքի աշխարհագրութիւնը աստիճանաբար դառնում է քաղաքական ազդեցութեան աշխարհագրութիւն։
Հենց այստեղ Bloomberg-ի հրապարակման ամենակարեւոր հատվածն է։
Լրագրողի աղբիւրների համաձայն, Թրամփի վարչակազմը հայ-ադրբեջանական բանակցութիւնների ընթացքում Հայաստանին խոստացել է առաջ մղել Nvidia-ի առաջատար չիպերի արտահանման թույլտւութիւնները։ Սպիտակ տունը Bloomberg-ի հարցմանը չի պատասխանել, իսկ ԱՄՆ առեւտրի նախարարութիւնը չի մեկնաբանել արտահանման թույլտւութիւնների մանրամասները, սակայն հրապարակումը նշում է, որ Firebird-ը առաջին ամերիկեան արտոնագրերը ստացել էր դեռ 2025 թվականի օգոստոսեան Վաշինգտոնի գագաթնաժողովից առաջ։ Նոյն օրը ստորագրվել էր Հայաստան-ԱՄՆ արհեստական բանականութեան եւ կիսահաղորդիչների ոլորտում գործընկերութեան հուշագիրը։
Հայաստանի արտգործնախարարութիւնը այդ հուշագրի նպատակների մէջ հրապարակայնորեն նշել էր նաեւ ամերիկեան արտահանման վերահսկողութեան համակարգում Հայաստանի կարգավիճակի բարելավման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը։ 2026 թվականին Հայաստան-ԱՄՆ ռազմավարական գործընկերութեան փաստաթղթում արդեն ամրագրվեցին անվտանգ չիպերի մատակարարման շղթաների, AI ռեսուրսների շեղումը կանխելու եւ արտահանման վերահսկողութեան շուրջ համագործակցութեան դրոյթներ։
Սա Հայաստանի նկատմամբ ամերիկեան տեխնոլոգիական վերաբերմունքի նկատելի փոփոխութիւն է։
Մի քանի տարի առաջ Վաշինգտոնում Հայաստանը դիտարկվում էր նաեւ որպիսին զգայուն տեխնոլոգիաների հնարաւոր վերաարտահանման ռիսկային ուղղութիւն։ Մտահոգութիւնը վերաբերում էր արեւմտեան էլեկտրոնիկայի՝ Հայաստանի միջոցով Ռուսաստան հասնելու հնարաւորութեան։ Bloomberg-ը յիշեցնում է, որ 2023 թվականից Երեւանը խստացրել է զգայուն ապրանքների արտահանման եւ վերաարտահանման վերահսկողութիւնը։ 2024 թվականին Երեւանի պետական համալսարանի նախագիծը երկար գործընթացից հետո ստացել է 64 Nvidia H100 արագացուցիչների արտահանման թույլտւութիւն։ Այդ փորձը կարեւոր նախադեպ դարձաւ։ Հայաստանը ցույց տուեց, որ կարող է աշխատել ամերիկեան արտահանման վերահսկողութեան կանոններով, կառուցել բարձրակարգ հաշուարկային ենթակառուցուածք եւ ապահովել զգայուն տեխնոլոգիաների վերահսկելի օգտագործում։
Այս ճանապարհը ցույց է տալիս տեխնոլոգիական ինքնիշխանութեան նոր տրամաբանութիւնը։ Բարձրակարգ չիպի հասանելիութիւնը այսօր կախուած է նաեւ երկրի քաղաքական վստահելիությունից, արտահանման վերահսկողութենէն, գործընկերային յարաբերութիւններից եւ մատակարարման շղթայի անվտանգութենէն։ Հաշուարկային հզորութիւնը դարձել է միջազգային քաղաքականութեան արժոյթներից մէկը։
Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը այս համատեքստում եւս նոր արժէք է ստանում։
TRIPP-ը Հայաստանը կապում է Կասպից ավազանի, Կենտրոնական Ասիայի, Թուրքիայի եւ եվրոպական շուկաների հետ։ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի ներկայացուցչի ձևակերպմամբ նախագծի նպատակներից են Հայաստանի եւ Ադրբեջանի բարեկեցութեան ու անվտանգութեան ամրապնդումը, ամերիկեան առեւտրային հնարաւորութիւնների ընդլայնումը եւ Կենտրոնական Ասիայից ու Կասպից տարածաշրջանից Եվրոպա նոր տարանցիկ կապերի ստեղծումը։
Այդ աշխարհագրութեան հիմա ավելանում է թվային շերտը։
Հայաստանը կարող է դառնալ տարանցիկ տարածք բեռների համար եւ միաժամանակ հաշուարկային հարթակ տվյալների, AI մոդելների ու բարձրարժեք տեխնոլոգիական ծառայութիւնների համար։ Էներգիան, ճանապարհը, կապի ցանցը եւ տվյալների կենտրոնը այս դեպքում դառնում են նոյն տնտեսական համակարգի մասեր։
Firebird-ի նշանակութիւնը այստեղ հենց մասշտաբն է։ Առաջին փուլն արդեն գործում է։ Հայաստանի կառավարության տվյալներով սկզբնական ներդրումը շուրջ 500 միլիոն դոլար է, առաջին փուլը նախատեսում է աւելի քան 6000 Nvidia Blackwell պրոցեսոր եւ մոտ 18 մեգավատ հզորութիւն։ Ընկերութեան երկարաժամկետ ծրագիրը Հայաստանում նախատեսում է 300 մեգավատ եւ աւելի քան 70 հազար առաջատար պրոցեսոր։
Նման ենթակառուցուածքը կարող է փոխել երկրի տնտեսական կառուցուածքը միայն համապատասխան միջավայրի առկայութեան դեպքում։ Անհրաժեշտ են մեծ եւ վստահելի էներգետիկ հզորութիւններ, արագ կապ, ինժեներական կրթութիւն, պաշտպանուած տվյալներ, կանխատեսելի իրավական համակարգ եւ ամերիկեան արտահանման վերահսկողութեան նկատմամբ երկարաժամկետ վստահութիւն։ AI կենտրոն դառնալու համար շենքն ու պրոցեսորը բավարար չեն՝ պէտք է կառուցել ամբողջ էկոհամակարգը։
Հենց այստեղ խաղաղութեան տնտեսական արժէքը դառնում է աւելի տեսանելի։
Պատերազմող սահմանները կապիտալի համար ռիսկ են, իսկ հաղորդակցութիւնները, կայուն էներգետիկ ռեսուրսները եւ կանխատեսելի տարածաշրջանը բարձրարժեք տեխնոլոգիական ներդրումների նախապայման են։ Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչը Bloomberg-ին օգոստոսի 8-ի AI եւ կիսահաղորդիչների համաձայնագրերը բնութագրել է որպիսին խաղաղութեան կարեւոր տնտեսական արդիւնքներ։ Firebird-ի ղեկավարութիւնը ալ խաղաղութիւնը եւ տարածաշրջանային կայունութիւնը կապում է ներդրումների, նորարարութեան եւ միջազգային գործընկերութիւնների աճի հետ։
Այսպիսով Վաշինգտոնի գործընթացը ձեռք է բերում աւելի լայն տնտեսական բովանդակութիւն։ Տրանսպորտային եւ էներգետիկ նախագծերի կողքին ձևավորվում է ալ տեխնոլոգիական շերտ՝ առաջատար չիպերի հասանելիութեամբ, տվյալների կենտրոններով եւ բարձրակարգ հաշուարկային հզորութիւններով։
Հայաստանի համար սա կարող է դառնալ աշխարհաքաղաքական վերադիրքավորման ամենակարեւոր ուղղութիւններից մէկը։ Փոքր պետութեան ուժը շուկայի ծաւալը չէ՝ այն ձևավորվում է վստահելիութեամբ, գիտելիքով, տեխնոլոգիական կարողութեամբ եւ այնպիսի ենթակառուցուածքի կենտրոնացմամբ, որը պահանջարկ ունի գլոբալ մակարդակում։
Նախորդ դարում Հայաստանի արդյունաբերական կշիռը ձևավորվում էր գործարաններով ու ինժեներական ներուժով։ 21-րդ դարում այդ կշռի նոր չափանիշը կարող է դառնալ հաշուարկային հզորութիւնը։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
