1in.am ՀՀ ԶՈՒ գլխաւոր շտաբի պետ Էդվարդ Ասրյանի հանդիպումը Լեհաստանի իր գործընկեր Վիեսլավ Կուկուլայի հետ առաջին հայացքից կարող է թվալ հերթական դրվագը ռազմական դիվանագիտութեան օրակարգում։ Սակայն վերջին ամիսների զարգացումների շարքում այն արդեն այլ նշանակութիւն ունի․ Հայաստան–Լեհաստան պաշտպանական հարաբերութիւնները հանդիպումների փուլից աստիճանաբար անցնում են համակարգուած համագործակցութեան։ Փետրվարին Հայաստանը եւ Լեհաստանը ստորագրեցին ռազմատեխնիկական համագործակցութեան նոր համաձայնագիր, մայիսին պաշտպանության նախարարները քննարկեցին զինվորական կրթութիւնը, ռազմական բուհերի համագործակցութիւնը ու Վարշավայում հայկական ռազմական կցորդի գրասենեակի ստեղծումը, իսկ հիմա հարաբերութիւնը հասել է երկու բանակների գլխաւոր շտաբների մակարդակ։
Լեհաստանի հետ համագործակցութեան անհրաժեշտութիւնը այսօր այլեւս հիմնավորման կարիք չունի։ Ավելի կարեւոր է հասկանալ, թէ ինչու տարիներ շարունակ չիրացված այդ ներուժը հենց հիմա է սկսում վերածուել իրական քաղաքական եւ պաշտպանական գործընկերութեան։ Հայաստանի եւ Լեհաստանի միջեւ երեք տասնամյակ շարունակ եղել են քաղաքական, տնտեսական եւ ռազմատեխնիկական համագործակցութեան փորձեր։ Դեռ 2012-ին ստեղծուած էր ռազմատեխնիկական համագործակցութեան միջկառավարական հանձնաժողով, 2019-ին՝ տնտեսական համագործակցութեան հանձնաժողով։ Բայց հարաբերութիւնների ներուժը շարունակաբար աւելի մեծ էր, քան արդիւնքը։ Դա 2024-ին Երեւանում փաստացի արձանագրեց նաեւ Լեհաստանի նախագահ Անջեյ Դուդան՝ ասելով, որ իր նախագահութեան 9,5 տարիների ընթացքում երկկողմ հարաբերութիւնները նախկինում այս մակարդակին չէին հասել։
Հենց Դուդայի 2024 թվականի նոյեմբերյան այցից հետո է պատկերը սկսում փոխուել։ Լեհաստանի նախագահը Երեւանում բացայայտ աջակցեց Հայաստանի՝ Եվրոպական միութեան հետ մերձեցմանը, իսկ դրանից հետո քաղաքական շփումները սկսեցին վերածուել կոնկրետ ինստիտուցիոնալ քայլերի։ Այս մերձեցումը, ըստ էութեան, շարունակում է աւելի քան մէկ տասնամյակ առաջ կիսատ մնացած ճանապարհը։ 2013 թվականին Լեհաստանը Հայաստանի եվրոպական ասոցացման ամենաակտիվ աջակիցներից էր։ Վարշավան Շվեդիայի հետ Արևելեան գործընկերութեան նախաձեռնողն էր եւ Հայաստանը դիտարկում էր որպես այն երկրներից մէկը, որը կարող էր խորացնել քաղաքական ու տնտեսական ինտեգրումը Եվրոպայի հետ։ Հայաստանի եւ ԵՄ-ի ասոցացման ու Խորը եւ համապարփակ ազատ առեւտրի համաձայնագրի բանակցութիւնները 2013-ի ամռանն աւարտուած էին։ Սեպտեմբերի 3-ին, սակայն, Երեւանը յայտարարեց Մաքսային միութեան միանալու որոշման մասին, եւ Վիլնուսի մէջ նախատեսուած նախաստորագրումը տեղի չունեցաւ։
Տասներեք տարի անց Հայաստանը եւ Լեհաստանը հանդիպում են բոլորովին այլ Եվրոպայում եւ բոլորովին այլ Լեհաստանում։
1989-ին Լեհաստանը խորհրդային բլոկից դուրս եկաւ մէկ շնչին ընկնող համեմատաբար համեստ եկամուտով, խորհրդային չափանիշներով կառուցուած բանակով եւ Վարշավեան պայմանագրի ժառանգութեամբ։ 1999-ին այն դարձաւ ՆԱՏՕ-ի, 2004-ին՝ Եվրոպական միութեան անդամ։ Այսօր Լեհաստանը Եվրոպայի խոշոր տնտեսութիւններից է եւ մայրցամաքի ամենաարագ վերազինուող ռազմական ուժերից մէկը։
2026 թվականին Վարշավան պաշտպանության համար նախատեսում է ծախսել շուրջ 200 միլիարդ զլոտի՝ ՀՆԱ-ի մոտ 4.8 տոկոսը։ Սա ՆԱՏՕ-ի պահանջուած նվազագույն շեմից աւելի քան կրկնակի բարձր է։ Լեհական բանակում արդեն աւելի քան 210 հազար զինծառայող կա, իսկ պետութեան նպատակը 300 հազարանոց զինուած ուժ ստեղծելն է։ Տարածքային պաշտպանության ուժերը արդեն անցնում են 41 հազարը։
Սակայն Լեհաստանի արժէքը Հայաստանի համար միայն բանակի մեծութիւնը չէ՝ Վարշավան այսօր իրականացնում է Եվրոպայի ամենամասշտաբային ռազմական արդիականացումներից մէկը։ Լեհական բանակը միաժամանակ շահագործում կամ ստանում է ամերիկեան Abrams եւ հարաւկորեական K2 տանկեր, լեհական Krab եւ կորեական K9 ինքնագնաց հրետանային համակարգեր, F-35 եւ FA-50 մարտական ինքնաթիռներ, Apache ուղղաթիռներ։ Կառուցւում է բազմաշերտ հակաօդային եւ հակահրթիռային պաշտպանութիւն՝ Patriot/IBCS, Wisła եւ Narew համակարգերով, այսինքն՝ Լեհաստանը յուրահատուկ ռազմական լաբորատորիա է. այն սովորել է համատեղել տարբեր արտադրողների սպառազինութիւնը մէկ բանակում։
Հայաստանի համար սա չափազանց արժէքաւոր փորձ է։ Հայկական բանակում այսօր արդեն կողք կողքի հայտնւում են ռուսական, հնդկական, ֆրանսիական եւ հայկական արտադրութեան համակարգեր։ Դիվերսիֆիկացիայի հաջորդ խնդիրը այլեւս միայն նոր զենք գնելը չէ։ Պետք է այդ տարբեր համակարգերը դարձնել մէկ աշխատող բանակ՝ ընդհանուր կապով, կառավարմամբ, լոգիստիկայով, ուսուցմամբ, սպասարկմամբ եւ չափանիշներով։ Լեհաստանը հենց այդ անցումն է իրականացնում շատ աւելի մեծ մասշտաբով։
Այստեղ բացւում է համագործակցութեան իրական դաշտը՝ սպայական կրթութենէն եւ զորավարժութիւններից մինչեւ կապի համակարգեր, պաշտպանական արդյունաբերութիւն, զինամթերք, տեխնիկական սպասարկում, անձնական հանդերձանք եւ ՆԱՏՕ-ի չափանիշներին համապատասխանեցում։ Փետրվարյան համաձայնագիրը արդեն նախատեսում է օգտագործուող սպառազինութիւնների վերաբերեալ տեղեկութիւնների փոխանակում, գիտահետազոտական համագործակցութիւն եւ երկու երկրների պաշտպանական ընկերութիւնների միջեւ կապերի զարգացում։
Սա նշանակում է նաեւ շուկա։ Լեհաստանը ոչ միայն զենք գնող պետութիւն է, այլ արագ զարգացող պաշտպանական արդյունաբերութիւն ունեցող երկիր եւ եվրոպական վերազինման հսկայական շուկա։ ԵՄ SAFE ծրագրով միայն Լեհաստանին հասանելի է մինչեւ 43.7 միլիարդ եվրոյի արտոնեալ ֆինանսավորում պաշտպանական գնումների համար։ Հայաստանի համար այստեղ հարցը միայն լեհական արտադրանք գնելը չպետք է լինի՝ պետք է մտածել համատեղ արտադրութեան, ենթակապալառութեան, հայկական տեխնոլոգիական ընկերութիւնների ներգրավման եւ լեհական ու եվրոպական մատակարարման շղթաներ մտնելու մասին։
Սակայն Լեհաստանի ամենակարեւոր առավելութիւնը նույնիսկ ռազմական չէ՝ այն քաղաքական փորձն է։
Լեհաստանը նախկին սոցիալիստական ճամբարի մաս կազմող առանցքային պետութիւն է, որը կարողացավ անդամակցութիւնը ՆԱՏՕ-ին եւ ԵՄ-ին օգտագործել պետութեան կարողութիւնները բազմապատկելու համար։ Վարշավան գիտի խորհրդային համակարգը ներսից եւ արևմտեան համակարգը՝ սեփական վերափոխման փորձով։ Գիտի, թէ ինչ է նշանակում փոխել բանակի չափանիշները՝ առանց բանակը քանդելու, բացել տնտեսութիւնը՝ առանց պետութիւնը կորցնելու եւ եվրոպական ինտեգրումը դարձնել արդիականացման գործիք։
Հայաստանի համար սա գուցե աւելի օգտակար փորձ է, քան արևմտաեվրոպական երկրների օրինակը։ Ֆրանսիան երբեք չի եղել Վարշավեան պայմանագրի անդամ։ Լեհաստանը եղել է։
Լեհաստանը նաեւ Ռուսաստանի մասին պրակտիկ պատկերացում ունի։ Նրա պատմական յիշողութիւնը, աշխարհագրութիւնը եւ Ուկրաինայի պատերազմը անվտանգութեան հարցը դարձրել են պետական քաղաքականութեան կենտրոն։ Հենց այդ պատճառով Վարշավան այսօր ՆԱՏՕ-ի արևելեան թեւի առանցքային պետություններից է։
Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ Հայաստանը պետք է կրկնի Լեհաստանի անցած ճանապարհը։ Հայաստանը Լեհաստան չէ․ այլ է նրա աշխարհագրութիւնը, այլ՝ անվտանգային միջավայրը, եւ ՆԱՏՕ-ին անդամակցութեան հեռանկար այսօր չկա։ Բայց լեհական փորձից Հայաստանը կարող է վերցնել ամենակարեւոր դասը՝ անվտանգութիւնը կառուցել ոչ թէ մէկ արտաքին հենարանի անփոխարինելիութեան, այլ սեփական պաշտպանունակութեան, ամուր պետական ինստիտուտների եւ գործընկերութիւնների բազմազանութեան վրայ։
Հենց այս համատեքստում է Ասրյան–Կուկուլա հանդիպումը ձեռք բերում իր իրական նշանակութիւնը։ Հայաստանին Լեհաստանը պետք չէ որպես նոր անվտանգութեան հովանաւոր։ Այն արժէքաւոր է որպես գործընկեր, որն արդեն անցել է պետական եւ ռազմական այնպիսի վերափոխման ճանապարհ, որի առանձին հանգրվանների առջեւ այսօր կանգնած է Հայաստանը՝ բանակի արդիականացումից եւ պաշտպանական արդյունաբերութենէն մինչեւ եվրոպական չափանիշների ներդրում եւ քաղաքական ու տնտեսական ինտեգրում։
2013-ին Վարշավան Հայաստանի եվրոպական ճանապարհի աջակիցներից էր, բայց այդ ճանապարհը փակուեց սեպտեմբերի 3-ին։ 2026-ին նոյն հարաբերութիւնը վերադառնում է արդեն աւելի գործնական ձևով՝ պայմանագրերով, ռազմական կրթութեամբ, պաշտպանական արդյունաբերութեամբ եւ գլխաւոր շտաբների միջեւ կապով։
13 տարի առաջ Լեհաստանը Հայաստանին օգնում էր մոտենալ Եվրոպային։ Այսօր այն կարող է օգնել Հայաստանին սովորել՝ ինչպես ապրել, պաշտպանուել եւ զարգանալ եվրոպական համակարգում։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
